W poprzednim odcinku opisałem początki i rozwój komunikacji najpierw omnibusowej, później tramwajowej. Wspomniałem też, że od 1961 roku po Jeleniej Górze (a konkretnie w części nie objętej komunikacją tramwajową) zaczęły kursować miejskie autobusy. Trzynaście Sanów H01 zaczęło obsługiwać linię „0”, a punktem stycznym z tramwajami był Plac Stalingradu (dziś Plac kard. Wyszyńskiego). Jak to się rozwinęło dalej? I jakie były dalsze losy sieci tramwajowej? Zapraszam do lektury.
W 1963 roku przybyła kolejna partia Sanów – tym razem model H27B. Na początku lutego uruchomiono linię nr 1 na trasie Plac Stalingradu – Podwale – Mostowa – Grunwaldzka – Podchorążych – Jeżów Sudecki. Częstotliwość „jedynki” wynosiła 20 minut w godzinach szczytu i 40 minut w pozostałych godzinach. Zaś w maju tego samego roku linia „0” została podzielona na dwie trasy:
– Plac Stalingradu – Sobieskiego – Karola Miarki – Pstrowskiego – Wolności – Wojska Polskiego – Wincentego Pola – Chłopska (linia nr 2) w takcie jak dotychczasowa „zerówka”;
– Plac Stalingradu – Sobieskiego – Karola Miarki – Pstrowskiego – Wolności – Wojska Polskiego – Wincentego Pola – Kozia – Łomnicka – Osiedle Łomnickie (linia nr 3) w takcie co 22 minuty w szczycie i co 44 minuty w pozostałym okresie dnia; linia kursowała w godzinach od 05:00 do 22:30.
Linia nr 3 jeszcze w grudniu tego samego roku została przedłużona do Mysłakowic.
31 grudnia 1964 roku tramwaje po raz ostatni pojechały nitką do Podgórzyna. W ich miejsce 1 stycznia 1965 roku pojawiła się linia nr 4, kursująca na trasie Cieplice – Podgórzyn. Początkowo jadąc w kierunku Podgórzyna jechała Placem Piastowskim i ulicą 22-go Lipca (dziś Cervi), a wracała przez Komuny Paryskiej (dziś Wolności do skrzyżowania z Placem Piastowskim). Na początku czerwca tego samego roku zakończono także eksploatację tramwajów na odcinku Cieplice – Sobieszów, w ich miejsce uruchomiono autobusy linii nr 5 z pętli w Cieplicach przez Plac Piastowski do Sobieszowa (skorygowało to trasę „czwórki” w kierunku Podgórzyna – teraz w obie strony jeździła przez Komuny Paryskiej). Tramwaje pozostały jedynie na linii Dworzec Główny – Cieplice. W związku z uruchomieniem nowych linii autobusowych, zakupiono 10 Sanów H27B, które zastąpiły najstarsze Sany H01 (z trzynastu zostały trzy). Autobusy te zostały uwiecznione w Sobieszowie, Cieplicach i samej Jeleniej Górze.
W 1968 roku zakupiono 14 sztuk Sanów H100B. Linie autobusowe 4 i 5 zostały przedłużone od Cieplic do Dworca Głównego w Jeleniej Górze. Pierwsza została przeciągnięta „piątka” (od 1-go czerwca 1968) i kursowała na trasie Dworzec Główny – 1 Maja – Wojska Polskiego – Świerczewskiego (dziś Sudecka) (powrót Matejki) – Plac Bieruta (dziś Plac Niepodległości) – Wolności – Cieplice (1 Maja (dziś Wolności Kruszwickiej do Placu Piastowskiego) – Komuny Paryskiej (dziś Wolności od Placu Piastowskiego do Podgórzyńskiej) – 22 Lipca – Mireckiego (dziś Cieplicka)) – Sobieszów (Cieplicka). Linia tramwajowa zaś została oznaczona numerem 6 (co widać choćby tutaj), wspomagana jednak była dwoma autobusami.
W listopadzie 1968 także „czwórka” zaczęła dojeżdżać do dworca głównego w Jeleniej Górze. Zmierzch tramwajów był widoczny gołym okiem. Jak bowiem wspominałem, na całej sieci był tylko jeden tor z mijankami, a dobudowa drugiego toru była w tamtym czasie kłopotliwa logistycznie i finansowo (kamienice w ciągu ulicy 1-go Maja były w fatalnym stanie, ulicę Wolności poszerzono do stanu obecnego dopiero w latach 70-tych, nowe torowisko wraz z siecią trakcyjną były kosztami nieosiągalnymi dla miasta takiego jak Jelenia Góra).
W 1969 roku zdecydowano o całkowitej likwidacji komunikacji tramwajowej. 28 kwietnia, w ostatnim regularnym dniu kursowania tramwajów, pojazdami tymi można było jeździć bez biletów. Tramwaje wyjechały jeszcze na ulice Jeleniej Góry 2-go maja, ale to już był przejazd pożegnalny. Na dawną trasę tramwajową weszła autobusowa „szóstka”. Zaś z początkiem maja uruchomiona została linia nr 7 z budującego się Osiedla Zabobrze w nieobsługiwaną dotąd komunikacją miejską część Cieplic (przez ulicę Kilińskiego (dziś Marcinkowskiego) i Jagiellońską na Sprzymierzonych, gdzie do dziś są resztki pętli wyglądające nieco jak stara pętla na Przybocznej na Osiedlu Łomnickim)
W listopadzie tego samego roku rozkręcono komunikację autobusową, choć – jak sami zobaczycie – nie wszystkie linie miały uzasadnienie:
1 Jeżów Sudecki – Osiedle Skowronków
2 Celwiskoza – Chłopska (tylko dni robocze w godzinach szczytu)
3 Celwiskoza – Osiedle Łomnickie (tylko dni robocze w godzinach szczytu)
4 Dworzec Główny – Podgórzyn
5 Dworzec Główny – Sobieszów
6 Dworzec Główny – Cieplice Plac Piastowski (tylko dni robocze w godzinach szczytu)
7 Zabobrze – Cieplice Sprzymierzonych
8 Celwiskoza – Maciejowa (do Chłopskiej dubel dwójki)
9 Dworzec Główny – Piechowice (linia przyspieszona, do Sobieszowa dubel piątki)
10 Celwiskoza – Mysłakowice (do Osiedla Łomnickiego dubel trójki)
11 Cieplice Plac Piastowski – Kowary przez Podgórzyn, Sosnówkę, Karpacz PKP i Ściegny.
W tym też roku na przystankach po raz pierwszy pojawiły się papierowe rozkłady jazdy. Dotychczas na przystanek trzeba było wychodzić „na czuja”.
W 1970 roku oddano do użytku nową zajezdnię autobusową przy ul. Wolności 145. To najwyższy punkt na tej ulicy w Jeleniej Górze, a zajezdnia po modyfikacjach używana jest po dziś dzień. W połowie tego roku znów zrobiono rewolucję w liniach autobusowych:
1 Jeżów Sudecki – Osiedle Skowronków
2 Celwiskoza – Maciejowa – Komarno
3 Celwiskoza – Mysłakowice
4 Dworzec Główny – Podgórzyn
5 Dworzec Główny – Sobieszów
6 Dworzec Główny – Cieplice Plac Piastowski
7 Zabobrze – Cieplice Sprzymierzonych
8 Zabobrze – Zajezdnia
9 Dworzec Główny – Piechowice.
Kolejne dostawy Sanów H100B nastąpiły w 1971 roku. Trzy sztuki odkupiono z MPK Legnica, a 9 sztuk przyjechało nowych z fabryki w Sanoku. To spowodowało, że Sany H01 i Sany H27 właściwie zniknęły z ulic Jeleniej Góry.
1972 rok to zmiana nazwy zakładu na Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Jeleniej Górze. W tym roku sprowadzono pierwszy pojazd inny niż San – odkupiono z Legnicy Karosę SM11. Ale 5 wozów H100B i tak przyjechało. Układ linii również nieco się zmienił – „szóstka” zaczynała trasę na Chłopskiej, „ósemkę” wydłużono do Wojcieszyc, „dziewiątka” zaś zaczynała na Zabobrzu. Wprowadzone zostały także dwie nowe linie:
10 Zabobrze – Cieplice Osiedle Fampy
11 Goduszyn – Wojanów.
Dodatkowo pod koniec roku z autobusów miejskich zniknęli konduktorzy, zajmujący się dotąd sprzedażą i kontrolą biletów. Autobusy zostały wyposażone w kasowniki. W przeciwieństwie jednak do wielu innych miast, stosujących kasowniki typu „dziurkacz”, jeleniogórscy mechanicy w zajezdni sami opracowali ich konstrukcję. Otóż utworzono kasownik typu „datownik” ze schowaną wewnątrz skrzynki pieczątką z datą i numerem pojazdu. Kasowanie biletu następowało przez pociągnięcie dźwigni po włożeniu biletu w szczelinę od góry – datownik odbijał się na bilecie. Tusz przebijał na tyle mocno, że możliwe było kasowanie kilku biletów jednocześnie. Zmienić datę w takim kasowniku mogła tylko osoba mająca specjalny klucz, tzw. „trójkąt”. Podobne kasowniki – zbudowane niezależnie od jeleniogórskich – miały według mojej wiedzy tylko pojazdy komunikacji miejskiej w Łodzi.
W 1973 roku przyjechało jeszcze 13 Sanów H100B i po raz pierwszy Jelcze – dwa 272MEX i dwa pierwsze w Jeleniej Górze autobusy przegubowe – Jelcze 021. Jednocześnie kasowano najstarsze Sany, które – jak wiemy – były pojazdami okropnie awaryjnymi.
W 1975 roku na jeleniogórskie ulice po raz pierwszy wyjechały Autosany H9-35. 10 sztuk najnowszego produktu z Sanoka zaczęło stopniowo, acz skutecznie całkowicie wypierać awaryjnych poprzedników pod marką San. Przyjechały również dwa turystyczne H9-03. Układ linii wyglądał następująco:
1 Jeżów Sudecki – Orzeszkowej
2 Celwiskoza – Maciejowa – Komarno
3 Celwiskoza – Mysłakowice
4 Dworzec Główny – Podgórzyn
5 Dworzec Główny – Sobieszów
6 Chłopska – Cieplice Plac Piastowski (wariantowo Cieplice Osiedle Fampy)
7 Zabobrze – Cieplice Sprzymierzonych
8 Zabobrze – Wojcieszyce
9 Dworzec Główny – Piechowice (pośpieszna)
10 Zabobrze – Cieplice Osiedle Fampy (tylko w dni robocze)
11 Goduszyn – Wojanów.
W tym też roku Jelenia Góra została miastem wojewódzkim, a w jej skład włączono kolejno: Goduszyn, Cieplice, Sobieszów, Grabarów, Maciejową i Strupice. Południkowo miasto bardzo się wydłużyło.
W 1976 przyjechało 20 Autosanów. W grudniu tego samego roku pomimo gwałtownych protestów mieszkańców Osiedla Fampy zlikwidowana została linia nr 10. Linia 6 dojeżdżała tam tylko wariantowo, a więc w tamtym rejonie zostały jedynie 4 i 9 (ta druga tylko zahaczała o to osiedle od strony ulicy Wolności).
Linia nr 10 wróciła w zmienionej formie pod koniec 1977 roku. Zaczęła kursować z nowo budowanego Zabobrza II do przystanku koło Teatru. Wcześniej, bo w sierpniu tego roku, uruchomiono linię pośpieszną A na trasie Dworzec Główny – Sobieszów (czyli to tak naprawdę była pośpieszna wersja „piątki”).
W 1978 roku taboru uzupełniło 9 autobusów z Sanoka i 8 Jelczy 272 MEX. Mimo kasowania Sanów tabor liczył 97 pojazdów. W maju „dziesiątkę” przedłużono z Teatru do Dworca Głównego, a w październiku na terenie gminy Podgórzyn – a konkretnie na trasie z Przesieki przez Podgórzyn Górny do Borowic – została utworzona linia nr 14, dowożąca mieszkańców tych górskich miejscowości do Podgórzyna Górnego na autobusy linii nr 4 w kierunku Jeleniej Góry. Linia pośpieszna A zaś została wydłużona do Piechowic.
W 1979 roku sprowadzono jeszcze 12 MEX-ów (w tym dwa ze Słupska) oraz następnych siedem „psiukaczy”. Wtedy też zostały skasowane najstarsze Autosany H9 i Jelcze 021. Tabor liczył 103 pojazdy. W I kwartale tego roku zaczęła kursować nowa linia – 12. Jeździła na trasie Moniuszki – Podwale – Nowowiejska. Zaś w IV kwartale zmieniono przebieg linii nr 14 – zamiast wahadłowo z Przesieki do Borowic zaczęła kursować naprzemiennie z obu tych miejscowości na Plac Piastowski. W tym też roku utworzono w rejonie sanatoriów w Cieplicach „strefę ciszy”, co wymusiło przekierowanie autobusów linii nr 5 przez ulice Marcinkowskiego i Sobieszowską. „Dziewiątka” zaś zamiast przez Cervi i Cieplicką kursowała przez Staszica i Pułaskiego.
W roku 1980 przyjechało 16 Autosanów i jeden „ogórek”. W III kwartale tego roku uruchomiono chyba najbardziej malowniczą linię na sieci komunikacyjnej w Jeleniej Górze – „piętnastkę”. Jej pierwsza wersja rozpoczynała się w Sobieszowie, a następnie przez Jagniątków i Michałowice do Piechowic Górnych. Szybko jednak wydłużono ją do dworca kolejowego w Piechowicach z jednej strony i do dworca głównego w Jeleniej Górze z drugiej strony. Zlikwidowana zaś została linia pośpieszna A. „Dziesiątkę”, kończącą dotychczas trasę na Zabobrzu, wydłużono do Dziwiszowa.
W roku 1981 w Jeleniej Górze pojawiły się pierwsze Jelcze PR110U. Przyjechało 12 sztuk. Nadal też sprowadzano Autosany H9, których do 1983 roku przyjechało siedemnaście. W połowie lipca 1981 roku uruchomiono linię nr 16 na trasie Wiejska – Podwale – Morcinka. Zaś w październiku z powodu zbyt małych przydziałów paliwa przestała jeździć „piątka”.
W 1982 roku utworzony został oddział zakładu w Bolesławcu. Oddelegowane zostało 15 „psiukaczy” do obsługi trzech linii. Skutkowało to zmianą nazwy na Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Jeleniej Górze. W tymże roku zakupiono też kolejnych osiem Jelczy PR110U oraz jednego Jelcza PR110IL (#531). W I kwartale przywrócona została „piątka” na poprzedniej trasie, zaś w IV kwartale utworzono przyspieszoną linię nr 13, jeżdżącą z dworca głównego przez Podgórzyn Dolny do Zachełmia.
W 1983 dojechało jeszcze 9 sztuk Jelczy PR110U. Wszystkie linie jeżdżące dotychczas do pętli na Moniuszki (czyli linie 7, 8, i 12) przekierowano na ulicę Bacewicz, a z braku możliwości zawracania tamże – autobusy dojeżdżały ulicą Ogińskiego, a wracały przez Moniuszki. IV kwartał tegoż roku był ostatnim, w którym linia nr 5 kursowała w formie Dworzec Główny – Sobieszów. Numer linii pozostał nieobsadzony.
W 1984 roku w Jeleniej Górze pojawił się pierwszy Ikarus 280.26. Został wypożyczony z Warszawy (#2481). Sprawdził się w Kotlinie Jeleniogórskiej i pod koniec tego samego roku sprowadzono sześć takich pojazdów – wszystkie z demobilu z Warszawy. Wcześniej, bo w lipcu, uruchomiono nową wersję „piątki” na trasie Staniszów Górny – Teatr – Siedlęcin – Wrzeszczyn. To był pierwszy (i jak dotąd jedyny) przypadek odkąd Jelenia Góra stała się miastem wojewódzkim, by jedna linia obejmowała teren trzech gmin (Podgórzyn, miasto Jelenia Góra, Jeżów Sudecki). Utworzono również linię ZC, jeżdżącą latem na trasie Godzisz – Sobieskiego – Podwale – Mostowa – Trasa XXXV-lecia PRL (dziś Aleja Jana Pawła II) – Różyckiego – Ogińskiego – Bacewicz – Moniuszki – Ogińskiego – Różyckiego – Trasa XXXV-lecia PRL – Podwale – Sobieskiego – Karola Miarki – Sobieskiego – Podwale – Mostowa – Trasa XXXV-lecia PRL – Różyckiego – Ogińskiego – Bacewicz – Moniuszki – Ogińskiego – Różyckiego – Traktorowa – Złotnicza – Wincentego Pola – Wojska Polskiego – Świerczewskiego (dziś Sudecka). Zimą zaś miała trasę skróconą: Karola Miarki – Sobieskiego – Podwale – Mostowa – Trasa XXXV-lecia PRL – Różyckiego – Ogińskiego – Bacewicz. Przywrócona została także linia nr 0, ale na innej trasie: Bacewicz – Moniuszki – Ogińskiego – Różyckiego – Traktorowa – Złotnicza – Wincentego Pola – 1 Maja – Wojska Polskiego – Świerczewskiego – 15-go Grudnia – Plac Stalingradu – Podwale – Mostowa – Trasa XXV-lecia PRL – Bacewicz.
W latach 1985-1986 roku zakupiono jeszcze 20 Jelczy PR110M, 24 Autosany H9-35 i 13 sztuk Ikarusów 280.26, które przejęły obsługę najbardziej obłożonych linii 7 i 9 (ta w międzyczasie wróciła w uzdrowiskową część Cieplic). Spotkać je można było także na liniach nr 4 i 15, zwłaszcza w okresie letnim.
W roku 1987 roku w Kotlinę Jeleniogórską przyjechały pierwsze Jelcze M11. Było ich konkretnie 10 (#647-656). Wypożyczono też z Warszawy cztery Ikarusy 280.26. Zlikwidowana została linia nr 14, zaś obsługę miejscowości Przesieka i Borowice przejęła „czwórka”.
W 1988 roku WPK rozszerzyło jeszcze bardziej zasięg działania. Uruchomiona została linia w Szklarskiej Porębie (Dworzec Kolejowy Górna – Centrum – Wyciąg na Szrenicę). Oddelegowano tam dwa z ośmiu kupionych tego roku „psiukaczy” (#662 i #669), reszta (#663-668) poszła do Bolesławca. Dostarczono także 16 Jelczy M11 (#657-661, #670 i #675-684). Rok później dostarczono także kolejnych pięć Jelczy M11 (#686-690) oraz otwarto największą pętlę w mieście – Kiepury, gdzie przekierowano linie 7, 8, 12 i CZ. Zniknęły natomiast linie nr 0 i 6.
W 1990 roku zakupiono ostatnie Autosany H9-35 (#695 i 696) i od razu skierowano je do Bolesławca. Zakupione zostały też ostatnie Jelcze M11 (#691-694) oraz dwa ostatnie Ikarusy 280.26 (#697 i 698). Te były nieco inaczej skonfigurowane niż ich poprzednicy – wyposażone zostały w mocniejszy silnik i 6-stopniową ręczną przekładnię Csepel na licencji ZF. W tych dwóch autobusach po raz pierwszy w Jeleniej Górze pojawiły się kasowniki typu „mordka” (konkretnie to kasownik KRG-2) produkcji R&G Mielec. Połączone one były ze sterownikami SRG-1 tego samego producenta, mającymi funkcję blokowania kasowników na czas kontroli biletów. Z czasem „mordki” pojawiły się we wszystkich autobusach, jakie były użytkowane w tamtym czasie w Jeleniej Górze. Linię ZC przemianowano na CZ i pozbawiono zimowego wariantu.
W 1991 roku oddział w Bolesławcu uniezależnił się od WPK, zlikwidowano też komunikację miejską w Szklarskiej Porębie. W zaistniałej sytuacji przedsiębiorstwo przemianowano na Miejski Zakład Komunikacyjny w Jeleniej Górze. W lipcu tego roku na stan przyjęto pierwszego Ikarusa 260.04 #699. Sieć linii komunikacyjnych wyglądała następująco:
1 Orzeszkowej – Jeżów Sudecki
2 Jelchem – Maciejowa – Komarno
3 Jelchem – Mysłakowice
4 Dworzec Główny – Podgórzyn – Przesieka/ Borowice
5 Staniszów Górny – Teatr – Siedlęcin – Wrzeszczyn
7 Kiepury – Sobieszów
8 Kiepury – Wojcieszyce
9 Dworzec Główny – Piechowice
10 Dworzec Główny – Dziwiszów
11 Goduszyńska – Wojanów-Bobrów
12 WOSR – Kiepury – Nowowiejska/Czarne
13 Dworzec Główny – Zachełmie
15 Dworzec Główny – Michałowice – Piechowice PKP
16 Wiejska – Morcinka
Na przystankach zaczęły pojawiać się rozkłady jazdy generowane komputerowo. Pierwszymi liniami, na których trasach zawisły rozpiski kursów z drukarek igłowych, to były linie 2 i 7. Później nieco zmieniono grafikę i takie rozkłady wisiały już dla wszystkich linii. Przy sanatorium „Agat” – dotąd po prostu mijanym – ustanowiono nowy przystanek.
Tak zakończyła się era tramwajów, wymiany taboru autobusowego oraz Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego. Co przyniosła najnowsza historia komunikacji miejskiej – przekonacie się w ostatniej części historii komunikacji miejskiej w Jeleniej Górze.
