Dzisiaj chciałbym rozpocząć serię artykułów na temat urządzeń sterowania ruchem kolejowym. A zacznę od najbardziej charakterystycznych, ale niestety już zanikających na polskich szlakach semaforów i tarcz kształtowych.
Najwięcej zachowało się semaforów kształtowych. W Polsce to urządzenia na słupach składające się najczęściej z dwóch białych ramion z czerwoną obwódką (widok w kierunku jazdy – z drugiej strony obwódka jest czarna). W pozycji zasadniczej ramię wyższe jest ustawione prostopadle do słupa, a drugie równolegle z nim. Jest to sygnał Sr1 „Stój”. Dodatkowo, aby sygnał był widoczny w nocy, przy ramieniu prostopadłym jest latarnia z czerwonym szkłem.
Sygnały zezwalające na dalszą jazdę są dwa. Pierwszym z nich jest Sr2 „Wolna droga”. Ramię równoległe do słupa pozostaje w tej pozycji, ale prostopadłe podnosi się do góry pod kątem około 45 stopni. Dodatkowo szkło na latarni zmienia się na zielone.
Drugim sygnałem zezwalającym na jazdę jest Sr3 „Wolna droga ze zmniejszoną prędkością”. Nakazuje on przejazd z prędkością nie większą niż 40 km/h za semaforem do końca okręgu zwrotnicowego (po ludzku – pociąg musi jechać 40 km/h póki nie wyjedzie za ostatni rozjazd stacji). Wówczas oba ramiona semafora są ustawione pod kątem 45 stopni, dodatkowo latarnia przy dolnym ramieniu – do tej pory całkowicie zasłonięta – zostaje przysłonięta pomarańczowym szkłem (górna latarnia jest przysłonięta szkłem zielonym).
Duża część semaforów kształtowych (choć nie wszystkie) mają poniżej połowy słupa przyczepione światło sygnału zastępczego (białe pulsacyjne światło nadawane przy sygnale Sr1 „Stój”). Stosuje się go wówczas, gdy nie jest możliwe podanie prawidłowego sygnału (np. awaria urządzeń sterujących semaforami). Sygnału zastępczego należy jednak używać z wielką rozwagą, dyżurny na nastawni jest obowiązany poinformować maszynistę o fakcie jazdy „na zastępczym”, a wpierw upewnić się, że podanie sygnału zastępczego nie spowoduje zagrożenia w ruchu kolejowym i czy drogi przebiegu są ustawione prawidłowo. Jest to wielka odpowiedzialność dyżurnego ruchu bowiem niezachowanie wszelkich zasad bezpieczeństwa może doprowadzić do katastrofy w ruchu kolejowym. Jak działa sygnał zastępczy na semaforze kształtowym, można zobaczyć tutaj.
Semafory kształtowe są ustawiane ręcznie za pomocą dźwigni na nastawni poprzez pędnie i cięgła. Takie semafory można spotkać jeszcze w kilku miejscach w Polsce. Same kształtowe można spotkać np. w Czersku, Człuchowie, Głuchołazach, Gryfowie Śląskim (choć idą do likwidacji), Jerzmankach, Lipce Krajeńskiej, Mrągowie, Nowej Rudzie, Nowogrodzie Osiedle, Piławie Górnej, Podborsku, Sławnie, Strzelcach Krajeńskich Wschód, Wierzchucinie, Wolsztynie, Złotowie i Żarach. Znacznie częściej można spotkać łączenia kształtowych i świetlnych. Najbardziej jaskrawym przykładem jest Sieradz, ale takie połączenie występuje także np. w Ustroniu Morskim, Kamiennej Górze, Wałczu, Starogardzie Gdańskim, Słupsku, Sokółce, Runowie Pomorskim, Międzyrzeczu, Kościerzynie, Kostrzyniu czy Gnieźnie. Póki co takie łączenie występuje także w Białymstoku, ale kształty idą tam do likwidacji i wkrótce zostaną same światła. Jeśli pominąłem jakąś lokalizację semaforów kształtowych, działających, to proszę Was o dopisanie ich w komentarzach poniżej tekstu. Dziękuję.
Jeszcze rzadziej można spotkać kształtowe tarcze ostrzegawcze, a w ogóle ewenementem są kształtowe tarcze manewrowe. Tutaj opis dla Was zacznę od tarcz ostrzegawczych.
Tarcze ostrzegawcze (pomarańczowy dysk z czarną, przyległą do pomarańczowego koła, i białą, na zewnątrz czarnej, obwódką) występują w dwóch wersjach – dwustawnej i trzystawnej (oprócz dysku występuje tam równolegle do słupa biała strzała z czerwoną obwódką grotem w dół). Ustawia się je w odległości nie mniejszej niż wymagana droga hamowania pociągu między tarczą i semaforem, do którego tarcza się odnosi. Sygnał zastępczy nie ma wpływu na ustawienie tarczy – wskazuje ona, jakoby semafor pokazywał „Stój”, dlatego tak istotne jest, by dyżurny ruchu na nastawni poinformował o wjeździe na sygnał zastępczy, tak aby maszynista niepotrzebnie nie zatrzymywał pociągu.
Tarcza dwustawna wskazuje tylko dwa sygnały:
– Od1 (dysk widoczny, latarnia z prawej poniżej dysku przysłonięta pomarańczowym szkłem) oznacza, że semafor, do którego odnosi się tarcza, wskazuje sygnał Sr1 „Stój”.
– Od2 (dysk położony, latarnia przesłonięta zielonym szkłem) – semafor, do którego odnosi się tarcza wskazuje sygnał Sr2 „Droga wolna” lub Sr3 „Droga wolna ze zmniejszoną prędkością”.
Tarcza trzystawna wskazuje trzy sygnały:
– Ot1, analogicznie do Od1 (dysk widoczny, pomarańczowe szkło, strzała skierowana grotem pionowo w dół) wskazuje, że semafor, do którego się odnosi, pokazuje sygnał Sr1 „Stój”.
– Ot2 (dysk położony, latarnia przysłonięta zielonym szkłem, strzała skierowana pionowo grotem w dół) wskazuje, że semafor, do którego odnosi się tarcza, wskazuje sygnał Sr2 „Wolna droga”,
– Od3 (dysk widoczny, strzała skierowana grotem w dół ukośnie w prawo pod kątem 45 stopni, latarnia przy dysku przysłonięta pomarańczowym szkłem, latarnia z prawej strony strzały – dotąd całkowicie zasłonięta – ukazana z zielonym szkłem) oznacza, że semafor, do którego odnosi się tarcza, wskazuje sygnał Sr3 „Droga wolna ze zmniejszoną prędkością”.
Najczęściej można spotkać tarcze ostrzegawcze dwustawne. Takie występują np. w Białymstoku (jeszcze), Czersku, Ostródzie, Osuszu, Sławnie, Sokółce, Wolsztynie i Zamościu. Tarcze ostrzegawcze trzystawne można spotkać jedynie w trzech miejscach w Polsce – w Wałowicach, Wierzchucinie i Żarach.
Tarcze manewrowe mają kształt niebieskiego kwadratu z białą obwódką skierowanego wierzchołkiem w dół. Tarcze takie zezwalają na lub zabraniają manewrów na stacji. Tarcze mają dwa położenia:
– M1 (tarcza kwadratu widoczna, latarnia przysłonięta niebieskim kloszem) – zakaz jazdy manewrowej,
– M2 (kwadrat położony, latarnia odsłonięta – białe światło) – jazda manewrowa dozwolona,
Tarcze manewrowe spotkać można tylko na pięciu stacjach w Polsce: w Czersku, Dzierżoniowie, Geniuszach, Kąkolewie i Kcyni.
Mechaniczne kształtowe urządzenia sterowania ruchem kolejowym przypominają o historii kolei, bo niektóre z nich pamiętają jeszcze czasy przed I Wojną Światową albo przynajmniej międzywojnie. Niestety, coraz częściej są wypierane przez semafory świetlne, które są zwyczajnie praktyczniejsze – można na nich nadać więcej i bardziej szczegółowych sygnałów, których nie da się pokazać na semaforze ramiennym. Ale o tym, co znaczą światła na kolei, opowiem innym razem.
*materiał archiwalny opublikowany na fanpage’u na Facebooku w dniu 28 lipca 2023
