Początki – lata 40. likwidacje i powroty
Linia 103 ma swoje korzenie tuż po II wojnie światowej. Powstała 14 listopada 1948 roku jako efekt reorganizacji sieci autobusowej – zastąpiła istniejącą wcześniej linię oznaczoną literą ‘H-kreślone’ i łączyła Wolę, Śródmieście oraz Mokotów. Jej historia na tej trasie nie była długa, bowiem już 6 lutego 1949 roku linię zlikwidowano, łącząc ją z linią nr „102” w nową o nr „112”. Poniżej przedstawiam Wam, za serwisem „trasbus.com”, pierwszą trasę naszej dzisiejszej bohaterki z użyciem historycznych nazw ulic.
SĄDY – Leszno – Buczka – Chłodna – plac Mirowski – plac Żelaznej Bramy – Nowotki– Marszałkowska (powrót: Marszałkowska – Nowotki – plac Bankowy – Leszno – SĄDY) – plac Zbawiciela – Marszałkowska – plac Unii Lubelskiej – Puławska – Rakowiecka – ALEJA NIEPODLEGŁOŚCI*
Niespełna trzy miesiące po pierwszej likwidacji, autobusy oznaczone nr „103” ponownie pojawiły się na mapach Warszawy, tym razem zastępując, w ramach tej samej reformy oznaczeń linii komunikacji miejskiej, linię oznaczoną literką „K”. Autobusy te łączyły krańce „Pomnik Kopernika” w Śródmieściu z „pl. Szembeka” na Pradze-Południe pokonując m.in. ulice Krakowskie Przedmieście, al. Jerozolimskie, al. Ks. J. Poniatowskiego (wraz z mostem na Wiśle), al. J. Waszyngtona i Grochowską. Istniała na tej trasie zaledwie… dwa tygodnie, bowiem w wyniku wydłużenia linii tramwajowej o nr „24” do pętli ‘Gocławek’ linia została zlikwidowana.
Lata 50. i nowe wersje „stotrójki”
„103” na mapy Warszawy powróciła 20 października 1952 roku, gdy skierowano ją do obsługi trasy pomiędzy placem Unii Lubelskiej a Wilanowem. Autobusy te obsługiwały tereny Dolnego Mokotowa oraz Wilanowa, który nie był takim blokowiskiem jak współcześnie. Spójrzmy na przebieg nowej trasy dla tej linii…
PLAC UNII LUBELSKIEJ – Klonowa – Spacerowa – Zawrotna [ulica obecnie nieistniejąca] – Belwederska – Sobieskiego – aleja Wilanowska – 17 Stycznia – WILANÓW*
Dzisiaj po sporej części tej trasy kursują m.in. autobusy linii „116” czy tramwaje takich linii jak „14”, „16” czy „19”. W maju 1953 roku przeniesiono kraniec z placu Unii Lubelskiej na ul. Chocimską. Dwa lata później odpowiadając na postulaty pasażerów składane podczas wyborów do rad narodowych trasę linii przedłużono ul. Przyczółkową jeszcze bardziej na południe, do krańca „Powsinek”. W tym kształcie przetrwała do końca 1957 roku, by z dniem 1 stycznia 1958 roku zniknąć z map warszawskiej komunikacji miejskiej. Nieznane są przyczyny tej likwidacji, a w zasadzie zastąpienia przez linię o nr „140”. Tego się już nie dowiemy…
Żoliborz, Bielany i otwarcie trasy „Starzyńskiego”
Linia 103 wróciła 22 lutego 1959 roku, tym razem obsługując tylko Żoliborz i Bielany – kursowała m.in. przez Powązkowską, Elbląską, Włościańską (tuż obok Oddziału Remontów Taboru), Juliusza Słowackiego czy Potocką.
POWĄZKI (LIBAWSKA) – Powązkowska – Elbląska – Włościańska – Słowackiego – Potocka – GWIAŹDZISTA (STADION MARYMONT)*
Miejskie Przedsiębiorstwo Autobusowe uruchomiło ją jako wewnątrz dzielnicowe połączenie Powązek, Marymontu z centrum Żoliborza. Nie był to trafiony pomysł, bowiem w ciągu czterech miesięcy trzy razy korygowano trasę, m.in. wycofując z ul. Elbląskiej czy z obszaru Marymontu-Potok. W końcu czerwca 1959 roku linię ponownie zlikwidowano z powodu… braku frekwencji. Nie minął pełen miesiąc a „103” ponownie pojawiła się na mapach. Na święto Manifestu Lipcowego A.D. 1959 uruchomiono „Trasę Starzyńskiego” łączącą Żoliborz z Pragą-Północ przez most Gdański. Początkowo, po praskiej stronie, autobusy kończyły swojego kursy przy pl. J. Leńskiego (ob. plac gen. J. Hallera), ale na koniec wakacji przedłużono jej trasę do ulicy Wileńskiej w pobliżu dworca Wileńskiego. Reaktywowana linia na przedłużonej trasie kursowała dokładnie tak:
POWĄZKOWSKA – Krasińskiego – Felińskiego – Zajączka – Krajewskiego – Zakroczymska – Szymanowska – Buczka – most Gdański – Starzyńskiego – aleja Stalingradzka – plac Leńskiego – Dąbrowszczaków – Inżynierska – Wileńska – WILEŃSKA (powrót: WILEŃSKA – Wileńska – Targowa – 11 Listopada – Inżynierska)
W 1962 r. linia zaczęła docierać do pętli przy Hucie Warszawa, co spowodowane było skierowaniem na lokalny dzielnicowy odcinek linii o nr „122”, a „103” stała się ważnym elementem dowozu pracowników do jednego z największych, po Fabryce Samochodów Osobowych, zakładów pracy w mieście. Kolejne lata, m.in. rok 1966 oraz 1979, przynosiły zmiany w przebiegu trasy w rejonie osiedla „Piaski” czy na terenie Bielan. Jednak podstawowa funkcja tej linii została utrzymana, czyli dowóz do Huty „Warszawa”.
Trasa z 1983 r.:
HUTA „WARSZAWA” – Kasprowicza – Oczapowskiego – aleja Reymonta – Żeromskiego (powrót: Żeromskiego – Przybyszewskiego – Kasprowicza) – Perzyńskiego – Broniewskiego – aleja Marchlewskiego – Buczka – most Gdański – Starzyńskiego – aleja Stalingradzka – plac Leńskiego – Dąbrowszczaków – Inżynierska – Wileńska – WILEŃSKA (powrót: WILEŃSKA – Wileńska – Targowa – Ratuszowa – Dąbrowszczaków)
Dworzec Wschodni i zmiany po 2000 r.
Jedną z ważniejszych zmian w nowożytnej historii linii było jej wydłużenie do Dworca Wschodniego, co nastąpiło w dniu 15 maja 1985 r. Dzięki temu działaniu linia „103” stała się ważnym łącznikiem prawobrzeżnej i lewobrzeżnej Warszawy. Można zaryzykować tezę, iż była kręgosłupem komunikacji autobusowej pomiędzy Pragą-Północ, Żoliborzem a Bielanami. Ta wersja trasy utrzymywała się około 20 lat.
Trasa linii z 1991 r.:
HUTA – Kasprowicza – Oczapowskiego – aleja Reymonta – Żeromskiego (powrót: Żeromskiego – Przybyszewskiego – Kasprowicza) – Perzyńskiego – Broniewskiego – aleja Jana Pawła II – Słomińskiego – most Gdański – Starzyńskiego – Jagiellońska – plac Hallera – Dąbrowszczaków – Inżynierska – Wileńska – Targowa (powrót: Targowa – Ratuszowa – Dąbrowszczaków) – Kijowska – DWORZEC WSCHODNI (KIJOWSKA)
29 grudnia 2005 roku linia została wycofana z pętli przy Hucie i przekierowana na Cmentarz Północny, zastępując wcześniej funkcjonującą tam linię o nr 148. Ta korekta trasy pozwoliła stworzyć bezpośrednie połączenie między dworcami Wschodnim, Wileńskim i Gdańskim a Cmentarzem Północnym, jak również Młocin (wydziałów UKSW) z centralną częścią Pragi.
Trasa z 2005 r.:
CMENTARZ PÓŁNOCNY-BRAMA GŁÓWNA – Wóycickiego – Żubrowa – Dankowicka – Dzierżoniowska – Pułkowa – Marymoncka – Przy Agorze – Kasprowicza – Oczapowskiego – aleja Reymonta – Żeromskiego (powrót: Żeromskiego – Przybyszewskiego – Kasprowicza) – Perzyńskiego – Broniewskiego – aleja Jana Pawła II – Słomińskiego – most Gdański – Starzyńskiego – Jagiellońska – plac Hallera – Dąbrowszczaków – Inżynierska – Wileńska – Targowa (powrót: Targowa – 11 Listopada – Inżynierska) – Kijowska – DWORZEC WSCHODNI (KIJOWSKA).
Jednak 6 sierpnia 2007 trasę znowu skrócono. Linia została wycofana z prawego brzegu Wisły i skierowana tylko do placu Wilsona, co było związane z uruchomieniem nowej linii tramwajowej nr 28. Dodatkowo, w soboty, niedziele oraz święta w godzinach porannych (do 8:00) oraz późno popołudniowych (po 17:00) wprowadzono kursy skrócone tylko do krańca „Huta” z uwagi na mizerną frekwencję na odcinku do cm. Północnego.
Metro, Dworzec Zachodni i współczesność
Wraz z otwarciem pierwszej linii M1 metra linia 103 dostosowała się do zmienionej siatki komunikacyjnej. 2 lutego 2009 roku skierowano ją spod stacji Metro Młociny do placu Wilsona przez cały dzień kursowania, a potem (dnia 11 lipca 2009 r.) ponownie wydłużono – tym razem do Dworca Zachodniego (od strony ul. Tunelowej), co znacząco poprawiło przesiadki na kolej i dalekobieżne połączenia kolejowe w stolicy, ale stworzyło także połączenie Szpitala Bielańskiego z osiedlem „Piaski”. Dodatkowo powstało zupełnie nowe skomunikowanie tegoż osiedla ze stacją metra ‘Stare Bielany’ oraz Bielan z Wolą.
Na początku 2025 r. linia powróciła na swoją stałą trasę aż do nowej pętli przy Dworcu Zachodnim po zakończeniu prac przy przebudowie ul. Tunelowej oraz budowie infrastruktury towarzyszącej nowemu dworcu kolejowemu Warszawa Zachodnia.
Historia naszej dzisiejszej bohaterki obfitowała w likwidacje oraz reaktywacje, ale przede wszystkim spore grono Warszawiaków pamięta i wspomina połączenie pomiędzy Hutą a Dworcem Wschodnim. Czy macie jakieś wspomnienia z tym połączeniem? Podzielcie się nimi na naszym Facebooku.
Obsługa linii
„103”, od pierwszych dni swojego istnienia, było obsługiwane przez MZK/MZA Warszawa (oczywiście przez poprzedników w postaci MPA także), ale w jej historii można było tam spotkać także autobusy takich firm jak PKS Grodzisk Mazowiecki, ITS „Michalczewski” z siedzibą w Radomiu czy „Mobilis”. Współcześnie na tej linii kursowały autobusy firmy Arriva Bus Transport Polska z siedzibą w Toruniu (co widać w galerii zdjęć).
Jakie zajezdnie komunalnej stołecznej firmy obsługiwały brygady na linii nr „103”?
Dziękuję bardzo!
Aleksander Koch
* w opisach tras używamy historycznych nazw ulic zaczerpniętych z serwisu trasbus.com
