Łódzki Klub Miłośników Starych Tramwajów, którego jestem od jakieś czasu członkiem, posiada wiele ciekawych wagonów w swojej zabytkowej kolekcji stacjonującej na zabytkowej zajezdni tramwajowej „Brus” przy ul. Konstantynowskiej. Szczególne miejsce w tej kolekcji, oprócz innych starszych wagonów, ma jedyny zachowany w Polsce przegubowy wagon na torowiska o prześwicie 1000 mm, czyli 803N o nr taborowym #2. Wagon z rocznika 1973 jest świadectwem epoki, w której łódzka komunikacja tramwajowa wkraczała w erę przegubowych tramwajów szybkobieżnych. Wagon zmieniał numery taborowe, zajezdnie oraz właścicieli, ale przede wszystkim, co niepodważalne, nieprzerwanie woził łodzian z miejsca zamieszkania do szkół, miejsc pracy i innych miejsc docelowych oraz z powrotem. Co ciekawe, jego historia jest bogata i bardzo interesująca. Mam nadzieję, że uda mi się Wam ją tutaj przedstawić w sposób najbardziej interesujący jak umiem…
Produkcja i dostawa…
Nasz dzisiejszy bohater wyprodukowany został w 1973 roku przez Chorzowską Wytwórnię Konstrukcji Stalowych „KonStal” w Chorzowie, w miejscu, gdzie powstawało tysiące egzemplarzy wagonów tramwajowych dla polskich miast. Seria 803N, w pierwszej połowie lat siedemdziesiątych XX wieku, stała się symbolem modernizacji łódzkiej sieci tramwajowej, gdy do przedsiębiorstwa dotarło aż 141 sztuk wagonów tego typu. „Osiemset trójka” była rozwinięciem koncepcji nowoczesnego, szybkiego i taniego w eksploatacji tramwaju przegubowego mogącego pomieścić o wiele więcej pasażerów niż starsze „eNki”. Przestronne wnętrze, duża pojemność, lepsze przyspieszenie i wyższa prędkość maksymalna odpowiadały zmieniającym się potrzebom rozwijającego się miasta. Dodatkowo wprowadzenie ich do ruchu było równoznaczne z budową wydzielonych torowisk, a także kompletnie nowych tras by połączyć siecią tramwajów miejskich jak największy obszar miasta. Był to szeroko zakrojony program modernizacji łódzkiego transportu miejskiego. Wagon, który dzisiaj opisuję przyjechał do Łodzi dokładnie 5 stycznia 1974 roku i otrzymał nr taborowy #974. Już dziewięć dni później wyjechał do obsługi regularnych kursów na liniach.
Zmiany, zmiany, zmiany…
Pierwsze dwadzieścia lat eksploatacji tego pięknego dzisiaj zabytku przypadły na dość intensywny czas zmian oraz reorganizacji w łódzkim przedsiębiorstwie. Przez to możemy zaobserwować, iż dość często zmieniały się jego numery taborowe. Pierwszym jego przydziałem była zajezdnia przy ul. Tramwajowej, gdzie z nr taborowym #947 jeździł do początku sierpnia 1985 r. Będąc na stanie tej samej zajezdni zmieniono mu wówczas numer dodając „6” z początku i do kwietnia 1986 roku kursował z nr #6947. Z dniem 1 kwietnia 1986 roku wagon przeniesiono do zajezdni „Telefoniczna”, gdzie otrzymał numer taborowy zgodny z zakresem numeracji dla ówcześnie największej oraz najnowocześniejszej zajezdni tramwajowej w Polsce. Nowym numerem był #1947. Kolejne zmiany przyszły dość szybko w historii tego wagonu, bowiem pod koniec listopada 1987 roku ponownie został przeniesiony (in. relokowany) do zajezdni „Helenówek 2”, gdzie przydzielono go do obsługi linii podmiejskich z kierunku zgierskiego, ale nie tylko. Tutaj otrzymał numer taborowy #5947, który w maju 1989 roku znów zmieniono. Tym razem na #5191. W tej małej, zabytkowej, pochodzącej z 1901 roku, zajezdni wagon ten stacjonował do połowy maja 1992 roku. Kolejny, ale już ostatni transfer tego wagonu nastąpił właśnie w połowie maja 1992 roku, bowiem przeniesiono go do zajezdni „Brus” na linii konstatynowskiej, gdzie obsługiwać miał połączenie do Konstantynowa Łódzkiego i Lutomierska. Przenosiny te wymagały, a jakże!, zmiany numeru taborowego bowiem zajezdnia na Brusie miała przydzielony inny zakres numeracji. Wagon w tej ponad 100-letniej zajezdni kursował liniowo, jeszcze w barwach łódzkiego MPK, pod nr taborowym #4191. Na tym możemy zakończyć część niniejszego artykułu o transferach tego wagonu w ramach łódzkiego Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego – Łódź. Na koniec wspomnę Wam tylko jaki był klucz doboru numeracji wagonów tramwajowych, bowiem to może być ciekawe. Otóż, zajezdnia przy Tramwajowej otrzymała prefix „6xxx”, zajezdnia „Telefoniczna” to prefix „1xxx”, „Helenówek 2” to „5xxx”, a „Brus” oznaczał wagony prefixem „4xxx”.
Zmiana właściciela…
Początek lat 90tych to okres, gdy łódzkie MPK stopniowo rozpoczyna proces wycofywania wagonów przegubowych ze swojej floty taboru tramwajowego. Część skasowano, ale część przejęły dwa przedsiębiorstwa powstałe z dwóch zajezdni obsługujących tramwajowe linie podmiejskie. Z początkiem lutego 1994 roku nasz bohater stał się częścią floty wagonów spółki „Tramwaje Podmiejskie sp. z o.o.”, która powstała na terenie zajezdni „Brus”. Przez pierwsze dwa miesiące wagon kursował jeszcze z ostatnim numerem taborowym z łódzkiego MPK, by z dniem 1 kwietnia 1994 roku otrzymać numer taborowy #2, którym identyfikuje się po dziś dzień. Wagon przez kolejne lata kursował na liniach o nr „43” i „43bis” obsługując pasażerów z Lutomierska i Konstantynowa Łódzkiego dowożąc ich do Łodzi. W 2010 roku, na 100-lecie zajezdni „Brus”, z inicjatywy Klubu Miłośników Starych Tramwajów w Łodzi, wagon #2 przemalowano w historyczne, biało-czerwone, barwy zewnętrzne, które eksponuje do dzisiaj. Dzięki tej inicjatywie łódzkich miłośników historii komunikacji miejskiej, a także sporej przychylności zarządu spółki „Tramwaje Podmiejskie” sp. z o.o., udało się czynny liniowo tramwaj „ubrać” w historyczne barwy dla uczczenia tej pięknej rocznicy. Był to symboliczny moment: tramwaj, który wciąż wykonywał codzienną pracę przewozową, zaczął jednocześnie pełnić funkcję żywego eksponatu dokumentującego historię komunikacji.
Koniec służby liniowej…
Na koniec marca 2012 roku zakończyła się pewna epoka w łódzkiej komunikacji miejskiej, bowiem zajezdnia „Brus” przestała pełnić funkcję zajezdni liniowej, a spółkę „Tramwaje Podmiejskie” postawiono w stan likwidacji. Obsługę zadań na linii konstantynowskiej przejęło ponownie łódzkie MPK, co dzieje się do dzisiaj. #2 nie podzieliła losów wielu innych wagonów tego modeli i uniknęła fizycznej kasacji. We wrześniu 2012 roku wagon zakupił Klub Miłośników Starych Tramwajów, ten sam, który dwa lata wcześniej swoją determinacją doprowadził do przemalowania wagonu w historyczne barwy. Od tej pory rozpoczął się okres jako pojazd historyczny/zabytkowy w historii naszego dzisiejszego bohatera. Co bardzo ważne, wagon zachował się w charakterystycznym, niezmodernizowanym, wyglądzie zewnętrznym. W tej chwili jest to jedyny zachowany wagon 803N w niezmodernizowanej wersji pudła, który w ostatni weekend sezonu Łódzkich Linii Turystycznych A.D. 2026 wrócił do pełnoprawnego ruchu czynnych pojazdów zabytkowych.
Charakterystyka wagonów 803N…
Pojazdy szybkobieżne 803N, od momentu swojej premiery w 1973 roku, charakteryzowały się odmienną, od dotychczasowych wagonów generacji „N”, konstrukcją podwozia, a także obłą sylwetką nadwozia. Niemal identyczną sylwetką, jak zastosowana w warszawskich wagonach szybkobieżnych 13N. Dodatkowo wagony 803N mogły „pochwalić się” możliwościami rozwinięcia prędkości jazdy aż do nawet 55 km/h. 803N osadzone są na trzech wózkach, z czego funkcję napędową posiadają pierwszy oraz trzeci. Drugi wózek jest wózkiem tocznym z pomocniczym hamulcem tarczowym. Dodatkowo chorzowska fabryka zastosowała w tych wagonach dodatkowe hamulce szczękowe oraz szynowe. Przegubowce wyposażone są w cztery pary harmonijkowych drzwi, z czego pierwsze oraz czwarte były szersze od drugich i trzecich. Wszystkie drzwi były otwierane i zamykane automatycznie przez motorniczego specjalnymi przełącznikami na pulpicie w kabinie. Jazda i hamowanie odbywały się za pomocą nastawnika ręcznego, w formie korby, umieszczonego w kabinie motorniczego obok pulpitu po lewej stronie. Pantograf do poboru prądu, typu OTK-1, znajdował się w pierwszym członie pojazdu nad I wózkiem.
Poniżej chcę przedstawić Wam kilka istotnych danych technicznych wagonów 803N, w tym naszej #2:
- Producent: Chorzowska Wytwórnia Konstrukcji Stalowych „KonStal”
- Lata produkcji: 1973–1974
- Długość: 19 300 mm
- Szerokość: 2400 mm
- Rozstaw szyn (prześwit toru): 1000 mm
- Liczba członów: 2
- Liczba osi: 6
- Układ osi: Bo’2’Bo’
- Moc silników: 4 × 41,5 kW
- Układ drzwi: 2-2-2-2 (harmonijkowe)
Dziś „dwójka” jest czymś więcej niż zabytkowym pojazdem. Jest jeżdżącym dokumentem historii, bowiem można wejść do jej wnętrza, usłyszeć pracę aparatury, zobaczyć charakterystyczną sylwetkę i, od niedawna, ponownie odbyć podróż w czasie podczas obsługi Łódzkich Linii Turystycznych. To właśnie możliwość kontaktu z autentycznym, zachowanym ponad pięćdziesięcioletnim pojazdem sprawia, że działalność łódzkich miłośników historii komunikacji miejskiej, ma tak szczególne znaczenie dla historii miasta, mieszkańców Łodzi oraz wszystkich przyjezdnych do miasta Włókniarzy. Obecnie zamiast oglądać 803N wyłącznie na fotografii czy za muzealną barierką, jako tzw. „zimny eksponat”, kolejne pokolenia mogą zobaczyć go w ruchu – dokładnie tak, jak widzieli go łodzianie w latach 70., 80., 90. czy na początku XXI wieku.
803N o nr 2 to ponad pięćdziesiąt lat historii Łodzi, łódzkiego transportu miejskiego oraz łódzkiej codzienności. Zaczynał jako jeden z symboli nowoczesnej Łodzi lat 70tych. Przez lata był zwykłym tramwajem wykonującym ciężką pracę przewozową, a dziś sam stał się częścią dziedzictwa historycznego miasta. Właśnie w tym tkwi jego największa wartość, nie jest rekonstrukcją historii. Jest jej oryginalnym uczestnikiem, którego dzisiaj każdy z Nas może dotknąć i osobiście poznać.
Dziękuję za uwagę, Aleksander Koch
