Architekt kolei nowoczesnej

Gdy po wojnie Warszawa odbudowywała swój kręgosłup komunikacyjny, to właśnie dworce i przystanki kolejowe stawały się bramami do miasta i codziennymi scenami ruchu. Arseniusz Romanowicz – absolwent Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej, praktykujący u Barbary i Stanisława Brukalskich – zapisał się w tej historii jako autor konsekwentnego, funkcjonalnego i zarazem śmiałego języka architektury transportu. W jego dorobku mieszczą się m.in. stacje linii średnicowej, Dworzec Warszawa Wschodnia i ikoniczny Dworzec Centralny.

Wczesne lata i edukacja

Urodzony 30 sierpnia 1910 roku w Hrubieszowie, dyplom Politechniki Warszawskiej uzyskał w 1936 roku. Już w czasie studiów startował w konkursach, zdobywając wyróżnienia i nagrody (m.in. projekt restauracji na Gubałówce). Praktykował u Brukalskich, co ugruntowało jego modernistyczną wrażliwość i respekt dla funkcji oraz konstrukcji.

Początki pracy przy infrastrukturze kolejowej

W latach 1938–1939 Romanowicz pracował w Biurze Budowlanym Dworca Głównego w Warszawie. W czasie okupacji zaangażowany był w prace remontowe spalonego w 1939 roku obiektu. Doświadczenie z wielkoskalową infrastrukturą, złożoną logistyką budowy i ruchem pasażerskim stało się fundamentem jego późniejszej specjalizacji.

Generalny projektant kolei: Centralne Biuro Studiów i Projektów Budownictwa Kolejowego

W latach 1950–1976 Romanowicz pełnił funkcję generalnego projektanta w Centralnym Biurze Studiów i Projektów Budownictwa Kolejowego w Warszawie. W tym czasie wraz z zespołami projektowymi opracował spójny zestaw rozwiązań dla warszawskiej linii średnicowej oraz głównych węzłów kolejowych stolicy.

Przystanki linii średnicowej: nowa wygoda codziennego dojazdu

Powstały wówczas modernistyczne przystanki, które do dziś czytelnie porządkują ruch pieszy i przesiadki: Warszawa Powiśle, Warszawa Ochota, Warszawa Stadion oraz Warszawa Śródmieście (wraz z pawilonem WKD). Powtarzalny rytm konstrukcji, duże przeszklenia, klarowne ciągi komunikacyjne i charakterystyczne przekrycia – to elementy „podpisu” Romanowicza, stawiające komfort pasażera na równi z precyzją inżynierską.

Dworzec Warszawa Wschodnia: porządek w skali wielkiego węzła

Zrealizowany w 1969 roku Dworzec Warszawa Wschodnia otrzymał tytuł Mistera Warszawy. Zespół hal, peronów i przejść, podporządkowany logice przesiadek i rytmowi konstrukcji, pokazywał dojrzałość i konsekwencję modernistycznego języka Romanowicza.

Dworzec Centralny: trzy dekady myślenia o sercu węzła

Pierwsza, zwycięska koncepcja Centralnego powstała w 1946 roku (wspólnie z Piotrem Szymaniakiem). Ostateczna realizacja – ukończona w grudniu 1975 roku – miała formę ogromnej, lekko wygiętej wiaty żelbetowej na smukłych słupach z charakterystycznymi głowicami, kryjącej przeszkloną halę. Pod ziemią zorganizowano cztery 400-metrowe perony i system galerii oraz przejść, łączących dworzec z miastem i stacjami kolei podmiejskiej. Budynek został nagrodzony tytułem Mistera Warszawy 1975. W 2019 roku dworzec wpisano do rejestru zabytków i nadano mu imię Stanisława Moniuszki, potwierdzając rangę obiektu w dziedzictwie polskiego modernizmu.

W duecie: współpraca z Piotrem Szymaniakiem

Romanowicz i Piotr Szymaniak tworzyli przez lata partnerski tandem projektowy. To w tym układzie powstały m.in. koncepcje Centralnego, realizacje przystanków średnicowych oraz Dworzec Wschodni. Wspólna praktyka łączyła szerokie rozpoznanie europejskich wzorców z autorskim porządkiem funkcji, konstrukcji i detalu.

Język formy: konstrukcja, światło, orientacja

Architektura Romanowicza jest „czytelna”: na pierwszym planie stoją jasne ciągi ruchu i skala ludzka, a konstrukcja – żelbetowe słupy, dźwigary, przekrycia łupinowe – buduje logikę przestrzeni. Wielkie przeszklenia i przemyślana dystrybucja światła dziennego czynią hale dworcowe bardziej intuicyjnymi. W rezultacie nawet złożone węzły działają jak dobrze narysowane plany ruchu, a nie przypadkowe zbiory hal i korytarzy.

Nagrody i uznanie

Za swą działalność projektową Romanowicz otrzymał m.in. Order Sztandaru Pracy I i II klasy, Złoty Krzyż Zasługi, odznaki „Za Zasługi dla Warszawy” i „Za Odbudowę Warszawy”. Jego obiekty dwukrotnie uhonorowano tytułem Mistera Warszawy (1969 i 1975). Zmarł 9 lutego 2008 roku w Warszawie, spoczywa na Starych Powązkach.

Dziedzictwo: perony modernizmu

Dziedzictwo Romanowicza to nie tylko katalog obiektów. To przede wszystkim spójna szkoła myślenia o węźle transportowym: najpierw porządek ruchu, potem konstrukcja, na końcu forma – zawsze wynikająca z pierwszych dwóch. Dzięki temu warszawska kolej w centrum miasta – od Ochoty po Wschodni – zyskała modernistyczny idiom, który wciąż wyznacza standard projektowania infrastruktury pasażerskiej.

Architektura, która prowadzi

Romanowicz projektował przestrzenie, w których pasażer nie błądzi. Dla niego dworzec był nie tyle „gmachem”, co urządzeniem miasta – narzędziem sprawnych przesiadek, równowagi funkcji i klarownej konstrukcji. Dlatego jego warszawskie realizacje, także po latach modernizacji, nadal uczą, że najlepsza architektura transportu to ta, która z precyzji czyni codzienny komfort.

Poznaj więcej twórców polskiej architektury transportu

Wejdź do kolejnych Portretów Transportu – sprawdź biogramy projektantów dworców, przystanków i mostów, którzy zmieniali sposób podróżowania w Polsce. Przeczytaj również: Piotr Szymaniak (1911–1967): architekt warszawskiej kolei i modernistycznej linii średnicowej