Początki kolejki…
To opowieść o przemysłowym rozwoju, śmiałych pomysłach inżynierskich, cesarskiej podróży, wojennych zniszczeniach i o tym, jak rozwiązanie stworzone pod koniec XIX wieku przetrwało do czasów współczesnych.
1 marca 2026 roku minęło dokładnie 125 lat od uruchomienia regularnego ruchu na Wuppertaler Schwebebahn – niezwykłej kolei podwieszanej, która od początku XX wieku stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli niemieckiego miasta Wuppertal. Konstrukcja, która powstała w epoce pary, raczkującej elektryczności i gwałtownej industrializacji do dziś pozostaje niesamowitym projektem wyprzedzającym swoje czasy o dekady. Każdego dnia przewozi ponad 80 tysięcy pasażerów, łącząc dzielnice położone w wąskiej dolinie rzeki Wupper.
Jej historia jest jednak znacznie starsza niż data oficjalnego otwarcia kolejki, bowiem pierwsze pomysły zagościły w umysłach lokalnych przedsiębiorców już w 1824 roku. Początkowo kolejka miała mieć charakter wybitnie towarowy, bowiem chodziło o transport węgla z Zagłębia Ruhry do Elberfeld (wówczas oddzielnego miasta). Początkowo fala entuzjazmu pchała projekt ku rozpoczęciu budowy, jednak wygrał sceptycyzm i temat odłożono na półkę. Do sprawy powrócono w 1887 roku, gdy władze miast Elberfeld i Barmen powołały specjalną komisję, która miała za zadanie przygotować projekt systemu transportu publicznego łączącego oba miasta.
Miasto, któremu zabrakło miejsca…
Pod koniec XIX wieku dolina Wupper była jednym z najważniejszych ośrodków przemysłowych regionu Bergisches Land. Barmen i Elberfeld – miasta, które później połączono w Wuppertal – rozwijały się niezwykle szybko. Fabryki, zakłady górnicze, zakłady włókiennicze oraz domy mieszkalne niemal całkowicie wypełniły dostępną przestrzeń w dolinie. Wraz z rozwojem przemysłu rosło natężenie ruchu transportowego. Tradycyjne drogi nie były już wystarczające, a na ich poszerzanie po prostu brakowało miejsca. Budowa klasycznej kolei miejskiej również napotykała poważne problemy, między innymi ze względu na warunki terenowe. Wąska dolina wymuszała więc poszukiwanie rozwiązania, które pozwoliłoby poprowadzić transport nad istniejącą zabudową i nad rzeką, zamiast zajmować kolejną część ulic.
Eugen Langen i „system wiszących wagonów”…
Konstruktorem systemu, który stał się podstawą Wuppertaler Schwebebahn, był niemiecki inżynier i przedsiębiorca Eugen Langen. W latach 80. XIX wieku opracował i testował system kolei z wagonami zawieszonymi pod konstrukcją szynową. Jego pierwszym projektem była licząca ok. 274 metrów kolejka podwieszana w Dreźnie, która także istnieje po dziś dzień. W odróżnieniu od tradycyjnej kolei, w której pojazd znajduje się nad szyną, w tym nowatorskim systemie wagon zawieszony jest pod torem jezdnym. Konstrukcja nośna stała się więc jednocześnie czymś w rodzaju długiego stalowego wiaduktu, pod którym poruszają się pojazdy. Rozwiązanie doskonale pasowało do warunków miasta. Tory można było poprowadzić nad rzeką, a w miejscach, gdzie trasa opuszczała dolinę Wupper, nad ulicami. W ten sposób nowa kolej nie musiała konkurować o przestrzeń z pieszymi, powozami ani rozwijającym się później ruchem autobusowym i tramwajowym. Budowę rozpoczęto w 1897 roku, dokładnie 10 lat po zawiązaniu się komisji specjalnej władz obydwu sąsiednich miast. Przez kilka lat budowy powstawała konstrukcja, która nawet dzisiaj robi ogromne wrażenie i pokazuje kuszt jej twórcy. Trasa licząca 13,3 kilometra została wsparta na setkach stalowych elementów, a do jej wykonania zużyto około 19 200 ton stali. Całość budowano etapami w latach 1897–1903.
Cesarz na pokładzie…
Zanim Schwebebahn rozpoczęła regularne przewozy pasażerskie, jej możliwości miał okazję osobiście sprawdzić jeden z najbardziej znanych pasażerów w historii tej kolei. 24 października 1900 roku cesarz Wilhelm II wraz z małżonką Augustą Wiktorią odbył uroczystą podróż nową koleją z Elberfeldu do Vohwinkel. Był to przejazd próbny, mający jednocześnie zaprezentować cesarskiej parze najnowsze osiągnięcie niemieckiej techniki. Było się czym chwalić, bowiem drugi taki system kolei podwieszanej istnieje tylko w… Japonii. Wagon, którym podróżował cesarz, otrzymał później nazwę Kaiserwagen. Historyczny pojazd zachował się do naszych czasów i stał się jednym z najważniejszych symboli kolejki. Co istotne, cesarska podróż nie oznaczała jeszcze rozpoczęcia normalnego ruchu. Na oficjalne otwarcie trzeba było poczekać kilka miesięcy.
Początek regularnej służby…
1 marca 1901 roku dla pasażerów udostępniono odcinek o długości 4,59 km pomiędzy przystankami „Kluse” a ogrodem zoologicznym. Była to oficjalna data rozpoczęcia działalności kolejki. Zainteresowanie mieszkańców okazało się ogromne – początkowo planowany dziesięciominutowy odstęp między pociągami już tego samego dnia skrócono do pięciu minut. Nie była to jednak jeszcze kompletna trasa, bowiem w kolejnych dwóch latach dobudowano jeszcze dwa odcinki. 24 maja 1901 roku uruchomiono odcinek od stacji „Zoo” do stacji „Vohwinkel” o długości 2,97 km, natomiast 27 czerwca 1903 roku oddano do użytku ostatni fragment, prowadzący od stacji „Kluse” do stacji „Rittershausen”, czyli dzisiejszego „Oberbarmen”. Dopiero wtedy cała trasa osiągnęła obecny kształt, który funkcjonuje po dziś dzień i jest wizytówką miasta oraz regionu. Od początku Schwebebahn była więc czymś więcej niż tylko transportową atrakcją czy przejawem megalomanii lokalnych władz. Powstała jako rozwiązanie konkretnego problemu komunikacyjnego i od pierwszych dni pełniła funkcję miejskiego środka komunikacji dla tysięcy mieszkańców miasta. Można śmiało rzec, że kolejka stała się kręgosłupem sieci transportu publicznego tego rejonu. Gdy w 1929 roku powstało miasto Wuppertal, w skład którego weszło siedem odrębnych miejscowości, nasza dzisiejsza bohaterka już na stałe weszła do świadomości mieszkańców i można śmiało stwierdzić, że była tym „łącznikiem” scalającym te miejscowości w jeden organizm miejski. Mimo, iż od 1873 roku w rejonie funkcjonowała szeroko rozbudowana sieć tramwajów wąskotorowych (ok. 175 km), początkowo konnych, a później elektrycznych. Ostatecznie zlikwidowanych w 1987 roku…
Kolej zawieszona nad Wupper…
Najbardziej charakterystyczną cechą jubilatki jest oczywiście to, iż jej trasę poprowadzono… w powietrzu. Ponad 10 kilometrów linii biegnie tuż nad rzeką Wupper (12 metrów nad lustrem wody), zaś pozostała część prowadzona jest nad ulicami na wysokości 8 metrów (ok. 2,5 piętra). Wg mnie odcinki nad ulicami w Wuppertalu wprost przypominają linie metra w Chicago (Stany Zjednoczone) z uwagi na wygląd podpór, które utrzymują całą konstrukcję. Obecnie trasa ma 20 stacji, a przejazd pomiędzy krańcowymi przystankami „Vohwinkel” i „Oberbarmen” zajmuje około 30 minut. W praktyce oznacza to, że pasażer nie podróżuje pod ziemią ani klasycznym torowiskiem na powierzchni, tylko siedząc w wagonie znajdujemy się 8 metrów nad ziemią, a także bezpośrednio nad nurtem rzeki, co może być niekomfortowe dla ludzi z lękiem wysokości. Lepiej nie spoglądać w dół, ale wiadomo, że nie zawsze się da. Czy zdajecie sobie sprawę, że przy pokonywaniu łuków trasy wagoniki wychylają się aż o 15 stopni? Jestem wielce ciekaw jakie to uczucie siedząc w tym wagoniku, gdy się tak wychyla…
125 lat historii…
Przez ponad sto lat zmieniały się wagony, infrastruktura i technologie sterowania, ale podstawowa idea pozostała ta sama. Kolejka przetrwała dwie wojny światowe, rozwój motoryzacji oraz ogromne przemiany urbanistyczne. Po zniszczeniach II wojny światowej została ponownie uruchomiona już w 1946 roku. Od 1997 roku cała konstrukcja jest objęta ochroną konserwatorską jako zabytek techniki. W latach 90. rozpoczęła się szeroko zakrojona modernizacja infrastruktury. Część historycznych stacji zastąpiono nowymi konstrukcjami. Inne odtworzono w formach nawiązujących do oryginałów (np. z drewnianą podłogą peronów). Dzięki temu dzisiejsza Schwebebahn jest interesującym połączeniem zabytkowej koncepcji z nowoczesnymi rozwiązaniami technicznymi. Dla mieszkańców Wuppertalu kolejka to codzienność. Dla turystów – bardzo niezwykłe doświadczenie. I właśnie ta niezwykła kompilacja historii, atrakcji, codzienności i techniki sprawiła, że Schwebebahn stała się jednym z najbardziej charakterystycznych systemów transportowych na świecie, a już na pewno w kontynentalnej Europie. Operator obecnie wykorzystuje nowoczesne wagony, ale sposób prowadzenia pojazdu wciąż opiera się na rozwiązaniu zaprojektowanym przez Eugena Langena pod koniec XIX wieku. To właśnie czyni kolejkę tak wyjątkową. Nie jest ona muzealnym eksponatem, który przetrwał do naszych czasów wyłącznie dzięki ochronie konserwatorskiej. To zabytek techniki, który nadal wykonuje swoje pierwotne zadanie – codziennie przewozi ludzi.
Schwebebahn dzisiaj…
W 2026 roku, dokładnie 125 lat po uruchomieniu pierwszego odcinka, Wuppertaler Schwebebahn nadal jest jednym z najważniejszych elementów transportu publicznego miasta. Jubileusz obchodzony jest w mieście przez cały 2026 rok pod hasłem „2026 ist ganz Wuppertal Schwebebahn”. W ramach hucznych obchodów przygotowano, między innymi, specjalny wagon w barwach nawiązujących do wyglądu wycofanych już pojazdów GTW 72 (prod. MAN), wydarzenia poświęcone historii kolei oraz powrót historycznego cesarskiego wagonu (niem. „Kaiserwagen”) na trasę w celach przejazdów turystycznych dla mieszkańców oraz odwiedzających. Z okazji jubileuszu kolejki Deutsche Post wydała również specjalny znaczek poświęcony jej historii. Wuppertal nie traktuje więc swojej jubilatki wyłącznie jako zabytku. Schwebebahn pozostaje częścią przyszłości transportowej miasta. Właśnie w tym tkwi jej największy fenomen. 1 marca 1901 roku mieszkańcy otrzymali środek transportu, który miał być odpowiedzią na problemy szybko rozwijającego się miasta. 125 lat później dokładnie ta sama idea nadal działa. Kiedy pierwszy wagon przejechał nad Wupper, nikt nie mógł wiedzieć, że nowatorska konstrukcja przetrwa ponad sto lat i stanie się symbolem całego miasta. Dziś trudno wyobrazić sobie Wuppertal bez charakterystycznego stalowego toru i zawieszonych pod nim wagonów. Obecnie wagony kursują z częstotliwością co 3 minuty w dni robocze, co 4 minuty w soboty oraz co 6 minut w niedziele i święta. Sterowaniem ruchu kolejki zajmuje się system ETCS, który pozwala na prowadzenie ruchu z tak wysoką częstotliwością przy użyciu, w godzinach największego szczytu przewozowego, aż 22 pociągów na linii.
Wuppertaler Schwebebahn jest więc nie tylko koleją samą w sobie, nudną i zajmującą przestrzeń publiczną. Jest żywym pomnikiem epoki, w której transport publiczny po raz pierwszy zaczął odważnie patrzeć w przyszłość. W przyszłość, która stoi przed nią otworem…
| Dane techniczne wagonów GTW 15: | |
| Wyprowadzone do ruchu: | 2016 r. |
| Producent: | Vossloh AG, Niemcy |
| Liczba egzemplarzy: | 31 |
| Konstrukcja: | 1 wagon = 3 człony |
| Ilość miejsc siedzących: | 45 |
| Ilość miejsc stojących: | 86 |
| Operator: | Wuppertaler Stadtwerke (WSW) |
| Konstrukcja nadwozia: | Spawane aluminium |
| Długość wagonu: | 24,06 m |
| Szerokość: | 2,3 m |
| Wysokość: | 2,2 m |
| Drzwi: | 4 pary po jednej stronie |
| Prędkość maksymalna: | 60 km/h |
| Masa: | 23,4 t |
| Układ napędowy: | Kiepe Electric IGBT–VVVF |
| Silniki: | 4 x Traktionssysteme Austria TID 31-34-4 |
| Moc jednego silnika: | 75 kW (ok. 101 KM) |
| Moc silników łącznie: | 300 kW (400 KM) |
