Portrety transportu — cykl o inżynierach, architektach i wizjonerach, którzy zmieniali transport

Hipolit Cegielski był jednym z najważniejszych twórców polskiego przemysłu i symbolem przedsiębiorczości opartej na wiedzy, pracy i uczciwości. Jako założyciel fabryki maszyn w Poznaniu stworzył markę, która przez dziesięciolecia wspierała rozwój kolejnictwa, rolnictwa i techniki. Jego działalność łączyła postęp gospodarczy z ideą służby narodowi, czyniąc z Cegielskiego wzór patrioty i wizjonera epoki przemysłowej.

Od książki do maszyny

Hipolit Cegielski urodził się w Trzemesznie. Studiował w Berlinie, gdzie obronił doktorat z filozofii (De negatione). Do Poznania wrócił jako filolog, nauczyciel łaciny i greki, autor cenionych podręczników – m.in. O słowie polskim i koniugacjach jego (1842), Gramatyki greckiej (1843) i Nauki poezji (1845).

W 1846 roku odmówił udziału w rewizjach domów uczniów podejrzewanych o działalność patriotyczną. Stracił etat, ale zyskał wolność wyboru nowej drogi. Jeszcze w tym samym roku otworzył sklep żelazny w Bazarze. W 1855 roku przy ul. Koziej ruszył warsztat machin rolniczych, a w 1859 – nowoczesna fabryka na Strzeleckiej z odlewnią i montownią.

Pierwszy katalog maszyn rolniczych – bogato ilustrowany i wydany w 1859 roku – był pionierskim wydawnictwem w zaborze pruskim. Wkrótce zakład zatrudniał ponad 400 osób, a pługi, sieczkarnie i młocarnie trafiały na rynki Śląska, Pomorza i Królestwa Polskiego.

Społecznik i obywatel

Cegielski nigdy nie odciął się od roli wychowawcy i publicysty. Założył Gazetę Polską, współtworzył Gońca Polskiego i Dziennik Poznański. Był posłem do sejmu krajowego i deputowanym w Berlinie. Wspierał młodzież jako wiceprezes Towarzystwa Pomocy Naukowej, kierował Centralnym Towarzystwem Gospodarczym, współtworzył Towarzystwo Przyjaciół Nauk. W jego działalności odbijało się hasło „pracy organicznej” – edukacja, gospodarka i kultura jako fundamenty siły narodu pod zaborami.

Zmarł 30 listopada 1868 roku, mając zaledwie 55 lat. Spoczął najpierw na cmentarzu przy kościele św. Marcina, a po wojnie jego szczątki przeniesiono na Cmentarz Zasłużonych Wielkopolan.

Najważniejsze dokonania Hipolita Cegielskiego

1846 – sklep z narzędziami w poznańskim Bazarze
1855 – warsztat maszyn rolniczych (ul. Kozia)
1859 – fabryka z odlewnią i montownią (ul. Strzelecka) i katalog maszyn
ponad 400 pracowników w latach 60. XIX w.
prasa: Gazeta Polska, Goniec Polski, Dziennik Poznański
mandaty poselskie w sejmie krajowym i Berlinie
działalność społeczna: Towarzystwo Pomocy Naukowej, CTTG, PTPN
wkład w rozwój szkolnictwa realnego

Z fabryki narzędzi do lokomotyw

Po śmierci założyciela zakład nie zwolnił tempa. Od 1860 roku produkował lokomobile, a w XX wieku na bazie przedsiębiorstwa powstały H. Cegielski – Poznań (HCP) oraz Fabryka Pojazdów Szynowych (FPS). To one przez dekady kształtowały polski transport szynowy.

Kolejowe dziedzictwo HCP/FPS

II Rzeczpospolita – pierwsze polskie parowozy

OKl27 – pierwszy całkowicie polski parowóz, zaprojektowany w HCP (122 sztuki, 1928–1933).
Ty23 – ciężki towarowy, z pierwszymi w Polsce podajnikami węgla (1929).
Pu29 – prototypy szybkich 4-8-2 (1931), zdolne prowadzić pociągi 110 km/h.
Ty37 – ciężki towarowy (37 szt., 1937–1941).
EL.200 – cztery elektrowozy (1937) dla warszawskiej średnicy, we współpracy z English Electric.

Po II wojnie – ostatnie parowozy i pierwsze diesle

Ty45 – ciężki towarowy (od 1947 r.).
Pt47 – szybki pasażerski 2-8-2 (60 szt. w HCP, 1948–1951).

Era spalinowa i nowoczesne wagony

SP45/SU45 (301D) – lokomotywy pasażerskie (268 szt., 1970–1976).
SU46 (303D) – uniwersalne diesle (54 szt., 1974–1978, 1985).
Wagony UIC-Z2 – klimatyzowane, na 160 km/h, pierwsze w Polsce (1988–1996).
Wagony UIC-Z1 – produkowane seryjnie od 1997 r., do 2015 r. ok. 138 sztuk.

Tramwaje dla Warszawy

123N „Hipolit” – 30 sztuk (2006–2007).
118N „Puma” – prototyp niskopodłogowy (2007), testowany w Poznaniu.

Cegielszczacy – etos pracy

W Poznaniu mówi się o nich z dumą. Cegielszczacy – pracownicy Cegielskiego – budowali potencjał spółki i tworzyli jej tożsamość. Bycie cegielszczakiem to nie tylko praca w fabryce, ale też świadomość dobrej roboty i zbiór wartości przekazywanych przez pokolenia.

W czerwcu 1956 roku to właśnie spod bramy Cegielskiego ruszył protest robotników – pierwszy tak wielki zryw przeciw władzy komunistycznej w Polsce. Poznański Czerwiec stał się symbolem odwagi i solidarności, a cegielszczacy – bohaterami zbiorowej pamięci.

Dlaczego pamiętamy?

Historia Cegielskiego pokazuje ciągłość: od nauczyciela, który stracił etat, ale zachował zasady, po zakład, który budował parowozy, diesle, wagony i tramwaje. To opowieść o tym, że transport i przemysł rodzą się z wartości – a największą z nich jest praca uczciwa i wspólna.

Portrety transportu przypominają: za każdym mostem, lokomotywą czy fabryką stoją ludzie. Hipolit Cegielski – i jego cegielszczacy – są tego najlepszym przykładem.