Portrety transportu — cykl o inżynierach, architektach i wizjonerach, którzy zmieniali transport

Stefan Bryła – inżynier, nauczyciel, wizjoner

Stefan Władysław Bryła – konstruktor, profesor, poseł oraz działacz konspiracji w strukturach Polskiego Państwa Podziemnego – należy do najważniejszych postaci w historii światowego budownictwa. Jako pionier spawania w konstrukcjach stalowych zaprojektował pierwszy na świecie drogowy most spawany w Maurzycach pod Łowiczem, współtworzył konstrukcję warszawskiego Prudentialu i wyznaczył standardy, które na dekady ukształtowały rozwój infrastruktury i architektury.

Młodość i światowe doświadczenie

Urodził się 17 sierpnia 1886 r. w Krakowie. Gimnazjum ukończył w Stanisławowie, a następnie studiował w Szkole Politechnicznej we Lwowie, gdzie w 1909 r. obronił doktorat, a rok później uzyskał habilitację – rzadkość w ówczesnych naukach technicznych.

Jako stypendysta podróżował po Europie, kształcąc się m.in. w Charlottenburgu (Berlin), Paryżu (École des Ponts et Chaussées) i Londynie. Odbył praktyki zawodowe w Niemczech, Anglii, Kanadzie i USA. To właśnie w Nowym Jorku uczestniczył w budowie Woolworth Building – najwyższego wówczas budynku na świecie. Doświadczenia te ugruntowały jego przekonanie, że Polska również może być krajem nowoczesnej inżynierii.

Nauczyciel pokoleń, twórca norm

Od 1921 r. wykładał budowę mostów na Politechnice Lwowskiej, a od 1934 r. – budownictwo na Politechnice Warszawskiej, gdzie pełnił funkcję dziekana Wydziału Architektury. W 1928 r. opracował dla Ministerstwa Robót Publicznych pierwsze na świecie przepisy stosowania spawania w budownictwie. Był autorem ok. 250 prac naukowych i podręczników, które stały się fundamentem nowoczesnej edukacji inżynierskiej.

Most w Maurzycach: rewolucja nad Słudwią

Technologia, która czekała na swój czas

W latach 20. XX wieku stalowe konstrukcje w inżynierii mostowej łączono niemal wyłącznie za pomocą nitów. Technologia była sprawdzona, ale kosztowna i pracochłonna. Bryła dostrzegł potencjał nowej metody – spawania elektrycznego. Chciał udowodnić, że stal można łączyć szybciej, taniej i lżej.

Narodziny przełomu w Maurzycach

Most przez rzekę Słudwię w Maurzycach (niedaleko Łowicza) został zaprojektowany przez Stefana Bryłę przy współpracy inżynierów Władysława Trylińskiego i Wenczesława Poniża. Wykonawcą była firma K. Rudzki i S-ka z Mińska Mazowieckiego.

Początkowo planowano, że konstrukcja nośna zostanie nitowana, a spawanie zastosuje się jedynie w części elementów. Bryła przekonał jednak decydentów, by cały most wykonać w technologii spawanej – co w 1928 r. było przedsięwzięciem bez precedensu.

W Polsce brakowało spawaczy, dlatego sprowadzono specjalistów z Belgii, którzy przeszkolili rodzimą ekipę. W efekcie most powstał w zaledwie 250 dni i został wykonany przez… trzech spawaczy.

Most w liczbach

długość: 27 m,
szerokość całkowita: 6,2 m,
szerokość jezdni: 5,3 m,
masa: 56 ton (zamiast ~70 ton przy konstrukcji nitowanej).

Redukcja masy o ponad 20% oznaczała ogromne oszczędności materiału i czasu budowy.

Świat patrzy na Polskę

Środowisko inżynierskie było początkowo sceptyczne. Obawiano się, że spoiny nie wytrzymają obciążeń. Jednak próby obciążeniowe potwierdziły pełną zgodność zachowania mostu z obliczeniami. Po sukcesie obiekt stał się sensacją: publikacje o nim ukazały się w kilkunastu językach, a do Maurzyc przyjeżdżali inżynierowie z Niemiec, Francji czy Japonii, by obejrzeć konstrukcję.

Bryła został prezesem Międzynarodowego Stowarzyszenia Mostów w Zurychu, a Maurzyce na trwałe wpisały się do historii światowej inżynierii.

Od przeprawy drogowej do zabytku

Most funkcjonował w ruchu drogowym do 1977 r., kiedy to przeniesiono go o ok. 20 m na północ. W 2009 r. przeszedł gruntowną renowację, a w 2011 r. odsłonięto przy nim tablicę pamiątkową. Dziś pełni funkcję mostu pieszego.

Obiekt wpisano do rejestru zabytków już 22 listopada 1968 r. (nr rej. 1031). W 1995 r. otrzymał prestiżową nagrodę Historic Welded Structure Award (American Welding Society), a w 2010 r. wyróżnienie „Zabytek Zadbany”. W 2025 r. Związek Mostowców RP wystąpił o wpisanie go na Listę Pomników Historii, co jest etapem przygotowań do zgłoszenia do UNESCO.

Dlaczego Maurzyce są przełomem?

To pierwszy na świecie drogowy most spawany. Dowiódł, że spawanie jest trwalsze i tańsze od nitowania, otwierając nową epokę w budownictwie mostowym i w transporcie.

Bryła w architekturze miejskiej

Obok mostów Bryła tworzył konstrukcje stalowe budynków, które do dziś stanowią symbole modernizmu. W Warszawie współtworzył konstrukcję Prudentialu – najwyższego budynku II RP (66 m, 1933/34), a także Muzeum Narodowego, Muzeum Wojska Polskiego i gmachu Marynarki Wojennej.

Słynny Dom Funduszu Kwaterunku Wojskowego („Dom Bezkantów”) wiąże się z pewną anegdotą: marszałek Piłsudski, akceptując projekt, miał powiedzieć projektantom: „tylko mi panowie budować bez kantów”, co zinterpretowano dosłownie – tworząc budynek o zaokrąglonych narożnikach.

Na Śląsku współtworzył konstrukcję katowickiego Drapacza Chmur – symbolu funkcjonalizmu, wówczas jednego z najwyższych budynków w Polsce.

Dorobek w liczbach i dziełach

Stefan Bryła pozostawił po sobie nie tylko przełomowe projekty, lecz także imponujący dorobek naukowy. Był autorem blisko 265 publikacji, w tym podręczników, norm i rozpraw technicznych, które przez lata kształciły pokolenia inżynierów. Do najważniejszych należą m.in.: Podręcznik statyki budowli (1920, 1925), Podręcznik budownictwa żelaznego (1924), czterotomowy Podręcznik inżynierski (1927–1936), Most na rzece Słudwi pod Łowiczem (1929), Spawane konstrukcje rurowe (1933), Przepisy projektowania i wykonywania stalowych konstrukcji spawalnych w budownictwie (1934) czy Drogi polskiego mostownictwa (1937).

Równolegle realizował liczne projekty inżynieryjne i architektoniczne, które do dziś pozostają świadectwem jego wizji. Współtworzył konstrukcję warszawskiego Prudentialu – najwyższego budynku II RP, a także charakterystycznego Domu Bez Kantów przy Krakowskim Przedmieściu. Był autorem konstrukcji Hali Targowej w Katowicach oraz Hali Fabryki Parowozów w Warszawie (1922). Do jego dzieł należy również drugi most spawany na rzece Słudwi w Retkach (1931) oraz hala nr 3 zakładów PZL Mielec (1939). Jego dorobek obejmuje także Bibliotekę Jagiellońską w Krakowie, gmach Marynarki Wojennej i liczne obiekty przemysłowe. Łącząc działalność naukową i projektową, Bryła stworzył fundamenty współczesnego polskiego budownictwa.

Zaangażowany inżynier

Po odzyskaniu niepodległości Stefan Bryła nie ograniczał się wyłącznie do pracy naukowej i projektowej. W latach 1922–1935 był posłem na Sejm I, II i III kadencji z ramienia chrześcijańskiej demokracji, aktywnie zabierając głos w sprawach gospodarczych i infrastrukturalnych. We Lwowie pełnił funkcję lidera lokalnych struktur tego ugrupowania, łącząc działalność polityczną z inżynierską wizją rozwoju państwa.

Działał także w środowisku zawodowym – należał do Akademii Nauk Technicznych, był członkiem Polskiego Związku Inżynierów Budowlanych i angażował się w prace międzynarodowych stowarzyszeń mostowych. Występował na konferencjach i kongresach, gdzie reprezentował polską myśl inżynieryjną na forum światowym. Dzięki temu nie tylko budował własny autorytet, ale też umacniał pozycję Polski jako kraju zdolnego do wyznaczania nowych trendów w budownictwie i transporcie.

Budować przyszłość i niszczyć wroga

Kiedy we wrześniu 1939 r. Polska znalazła się pod okupacją, Bryła – człowiek, który miał światową pozycję i mógł wyjechać – zdecydował się pozostać w kraju. Był świadomy, że jego wiedza i autorytet będą niezbędne, by przygotować się na czas po wojnie.

W Warszawie objął funkcję dziekana tajnego Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej. W prywatnym mieszkaniu prowadził zajęcia ze studentami, którzy podjęli ryzyko uczestnictwa w nauce zakazanej przez okupanta. Dzięki temu kilkadziesiąt osób zdobyło wykształcenie inżynierskie, które po wojnie stało się fundamentem odbudowy kraju.

W strukturach Polskiego Państwa Podziemnego kierował Biurem Odbudowy i Robót Publicznych w Delegaturze Rządu na Kraj. Jego zadaniem było nie tylko myślenie o teraźniejszości, ale także o przyszłości – stworzył 10-letni plan odbudowy Polski, obejmujący sieć komunikacyjną, mosty, budynki użyteczności publicznej i mieszkalnej.

Jednocześnie działał na polu dywersji. Na potrzeby Kedywu opracował podręcznik „Jak niszczyć mosty stalowe” – precyzyjne wskazówki, jak podkładać ładunki i uszkadzać konstrukcje, by maksymalnie utrudnić transport wojsk niemieckich. Dokument ten był wykorzystywany przez oddziały dywersyjne w akcjach sabotażowych.

Ta równoczesność – budować przyszłość i uczyć niszczenia wroga – czyni Bryłę postacią szczególną. Pokazuje, że inżynier nie tylko projektował konstrukcje, ale rozumiał ich strategiczne znaczenie w czasie wojny.

16 listopada 1943 r. Gestapo aresztowało Stefana Bryłę wraz z rodziną. 3 grudnia 1943 r. został rozstrzelany w Warszawie, podczas publicznej egzekucji przy ul. Puławskiej, wraz z innymi zakładnikami. Do dziś nie jest znane miejsce jego pochówku. Symboliczny grób znajduje się na Starych Powązkach.

Przełom technologiczny

Dzieło Stefana Bryły miało konsekwencje nie tylko dla architektury, lecz także dla całego systemu transportowego – drogowego, kolejowego i miejskiego.

Przełom technologiczny – wprowadzenie spawania do konstrukcji stalowych pozwoliło odejść od nitów, które były ciężkie, drogie i wymagały dużej liczby robotników. Dzięki spawaniu mosty i wiadukty mogły powstawać szybciej, lżej i taniej, co przyspieszyło budowę infrastruktury w Polsce i na świecie.

Transport drogowy i kolejowy – lżejsze konstrukcje oznaczały, że można było budować większe i smuklejsze mosty, przystosowane do rosnącego ruchu samochodowego i coraz cięższych pociągów. Most w Maurzycach stał się dowodem w praktyce, że spawanie zapewnia wytrzymałość nie gorszą od nitowania.

Wymiar ekonomiczny – oszczędność stali (w Maurzycach ponad 20%) i krótszy czas realizacji były kluczowe w okresie, gdy Polska potrzebowała szybkiej odbudowy i rozbudowy sieci transportowej. To rozwiązanie dawało przewagę gospodarczą i zwiększało efektywność inwestycji infrastrukturalnych.

Wpływ międzynarodowy – sukces Bryły został opisany w prasie technicznej w kilkunastu językach. Inżynierowie z Francji, Niemiec, Japonii czy USA przyjeżdżali do Maurzyc, by na własne oczy zobaczyć ten przełom. To spowodowało, że Polska znalazła się w centrum światowej dyskusji o przyszłości mostownictwa.

Dziedzictwo dla przyszłości – choć spawanie na szeroką skalę zaczęto stosować w Europie Zachodniej dopiero po II wojnie światowej, polski eksperyment z 1929 r. był kamieniem milowym, który przyspieszył proces adaptacji nowej technologii. To, że dziś większość mostów i wiaduktów na świecie jest spawana, to w dużej mierze zasługa pionierskiej pracy Stefana Bryły.

Dziedzictwo, które wciąż trwa

Dziedzictwo Stefana Bryły to nie tylko imponujące budynki i mosty. To przede wszystkim zmiana paradygmatu w inżynierii – upowszechnienie spawania, które otworzyło drogę do nowoczesnych, smuklejszych i tańszych konstrukcji.

Jego imię noszą nagrody przyznawane przez środowiska inżynierskie, a most w Maurzycach – dziś skromny z wyglądu – pozostaje symbolem światowego przełomu technologicznego.

Z wizytą w Maurzycach

Most w Maurzycach znajduje się ok. 4 km od Łowicza, przy drodze krajowej nr 92. Dziś służy pieszym, obok biegnie nowa przeprawa drogowa. To obowiązkowy przystanek na mapie miłośników historii techniki – podręcznik inżynierii w terenie i jednocześnie miejsce pamięci o polskim profesorze, który zmienił światową myśl mostową.

Portrety transportu to opowieść o ludziach, którzy sprawili, że świat stał się bardziej dostępny – dzięki mostom, kolejom, drogom i portom. To dopiero początek – w kolejnych artykułach poznacie następne niezwykłe postacie, bez których nie sposób zrozumieć dziejów transportu.